AFROTÜRK MÜ DEDİNİZ ?

Afrotürkler kimdir?

Afrika kökenli Türkler ya da Afrotürkler, Osmanlı İmparatorluğu’nda en erkeni 15. yüzyıla tarihlenebilen, ama ağırlıkla 19. yüzyılın ikinci yarısında köle ticareti yoluyla Anadolu’ya getirilen Afrikalıların çocukları ve torunlarıdır. Bu kişilerin önemli bir bölümü azat edildikten ya da kölelik sona erdikten sonra Ege ve Akdeniz bölgesinde yerleşerek/yerleştirilerek tarım alanında çalışmış, köyler oluşturmuşlardır. Gerek Osmanlı’da gerekse Türkiye Cumhuriyeti döneminde Afrika’dan tek tek gelerek burada yerleşenler de bulunmaktadır.

Afrika kökenli “Türklerin”, İç Anadolu, Kuzey Anadolu ya da Doğu Anadolu gibi Türkiye’nin diğer bölgeleri yerine, neden ağırlıklı olarak Batı Ege Bölgesi’nde yaşadıkları sorusunu tarihi kaynaklar kısmen aydınlatmaktadır. Yazılı kaynaklara göre 19. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle Batı Ege’de yabancı yatırımların artmasıyla birlikte tütün ve pamuk tarımında çalıştırılmak üzere Afrika’dan çok sayıda köle getirildiği belirtilmektedir.

Batı Ege Bölgesi’ndeki Afrotürk’lerin nerelerde yaşadıklarına baktığımızda, yerleşim yerlerinin kuşaklar arasında farklılık gösterdiği görülmektedir. Türkiye genelindeki iç göçün nedenleri ve dönemleri ile Afrika kökenli ailelerin yer değiştirme hareketleri birbirine benzer özellikler göstermektedir. Eski adıyla Tepeköy, yeni adıyla Torbalı ve çevresindeki köylerde, geçimlik tarım ve hayvancılık yapan ve görece az tarım arazisine sahip Afrotürk ailelerin bir kısmı, sosyal güvencesi olan ücretli bir iş edinebilmek ya da çocuklarının eğitimi için 1970’lerin sonu ile 1980’lerin başında İzmir’in alt gelir gruplarının yaşadığı mahallelere göç etmiştir.r. Benzer nedenlerle Balıkesir/Ayvalık’tan, Aydın/Söke veya Bağarası’ndan ya da Muğla/ Milas, Bafa’dan İzmir’e gelenlerin sayısı da azımsanmayacak düzeydedir. Bunun yanı sıra nüfus hareketliliği sadece İzmir’in çevresindeki kentsel ve kırsal alanlardan İzmir’e doğru olmamış, Torbalı çevresinde yaşayan bazı ailelerin Muğla/Dalaman’a göç ettikleri de görülmüştür. Geçmişte Manisa’nın Gölmarmara Beldesinde de çok sayıda Afrika kökenli olduğu biliniyor, ama bugün bu kişiler aileleriyle birlikte diğer yerlerdekiler gibi İzmir ya da Aydın’da yerleşmiştir.

Yaşadığınız coğrafyanın tarihi olarak farklı kültürel ve toplumsal grupları barındırdığına, bu farklı toplumsal grupların evliliklerle iç içe geçtiğine ilişkin bilgisi olmayan ‘beyaz’ bir Türkiyeli iseniz, gördüğünüz her ‘siyah’I  Amerikalı, Tanzanyalı ya da Ganalı zannetmeniz de olasıdır. Geçmişin bilgisi, bugün iç içe geçmiş toplumsal ve kültürel farklılıkların nereden kaynaklandığının ya da nasıl biçimlendiğinin öyküsünü aktarır. Batı Ege Bölgesi’nde yaşayan Afrotürk’lerin yaşam anlatılarına bakıldığında, ten rengi nedeniyle farklı toplumsal ve kültürel gruplarla aralarında ne kentlerdeki mahallerde, ne de köylerde keskin mekânsal ayrışmaların olduğundan söz etmek güçtür. Oturulan mahalleyi belirleyici olan, toplumsal ve kültürel özelliklerden çok, ailelerin sosyoekonomik durumlarıdır.

Afrika kökenli Türklerden yaşlı kuşak kendisini genelde eski sahiplerinin onları adlandırmalarına uygun olarak ‘Arap’ olarak tanımlarken, kentte yaşayan genç kuşak ise kendilerinden ‘Afrortürk’ olarak bahsetmeyi tercih etmektedir.